Yazı Kategorileri > Bilimsel Yöntem Yazıları
14-06-2014
DÜŞÜNME HATALARI: SOSYAL İSPAT VE GRUP GÖRÜŞÜ

Cihan Dura

14.6.2014


SOSYAL İSPAT

Bir konserdesiniz. Bir parçanın icrası bitiyor. Biri aniden alkışlamaya başlıyor, ardından bütün salon! Tabii –hiç geri kalınır mı- siz de!...

Neden?

Büyük bir olasılıkla saniyeler içinde şöyle düşündünüz: Diğer insanlar gibi davranırsam, doğru davranmış olurum. Bu düşünme şekline işte, sosyal ispat deniyor; diğer adıyla sürü psikolojisi… Sürü psikolojisi etkisinde düşünen insan şu varsayımdan hareket ediyor: “Bir fikri ne kadar çok insan doğru kabul ediyorsa, o fikir o kadar doğrudur.” Oysa böyle bir varsayım her zaman doğru değildir. Dolayısıyla bu varsayıma dayanarak muhakeme yapan bir insan, hatalı düşünebilir, yanlış hükümler verebilir. Topluluk baskısı altındadır, sağduyusu çarpıtılmıştır.

Sosyal ispat davranışı hayatın hemen her alanında geçerlidir: Bilimlerde, dinlerde, siyasette, yönetimde, modada, borsada, reklamlarda, yaşam tarzlarında, tatil ve dinlenme şekillerinde, diyetlerde…

İngiliz yazar Somerset Maugham sosyal ispat kaynaklı düşünme şeklini ve bunun sakıncasını şöyle ifade eder: “50 milyon insanın, aptalca bir şeyin doğru olduğunu ısrarla iddia etmesi, o şeyi doğru yapmaz.”

Bizim de bir atasözümüz var: Sürüden ayrılanı kurt kapar.

Ne dersiniz, doğru mudur?

Yanıt için üzerinde uzun uzun kafa yorulabilir. Doğru olduğu alanlar var, olmadığı alanlar var. Ben sadece doğru olmayabileceği bir alanı söylemekle yetineceğim: Düşünme!...

 

GRUP GÖRÜŞÜ

Bir toplantıda düşüncenizi kendinize mi sakladınız? Hiçbir şey söylemeyip sadece diğerlerinin söylediklerine başınızı mı salladınız? Oyunbozan olmak istemediniz mi? İstemediniz, sizin fikriniz onlarınkinden farklıydı çünkü. Onlar, hepsi aynı görüşte birleşti, aptal değiller herhalde. Sen de fikrinin yüzde yüz doğru olduğundan kuşku duymaya başladın. Belki biraz da çekingensin karakter olarak, özgüven sorunu da olabilir. İşte bir grupta üyeler bu şekilde davranırsa, ortaya grup görüşü çıkıyor. Şöyle ki, bir grup zeki ve yetenekli insan hatalı bir karar alabiliyor. Neden? Çünkü grup üyeleri bir yana bıraktıkları kendi görüşlerini, görüş birliğine uyduruyor. Böylece aslında her grup üyesinin grup dışında kabul etmeyeceği bir fikir kabul edilmiş oluyor.

Grup görüşü yoluyla yapılan düşünme hatası, “sosyal ispat” yanılgısının özel bir türüdür.

Grup görüşü şeklinde kendini gösteren düşünme hatalarının ortak noktası şudur: kendini herhangi bir şeye adamış olan bir grubun üyeleri, yanılsamalar (yanlış algılamalar) oluşturarak bir ortak ruh, “birlik ruhu” yaratıyorlar. Bu yaptıklarının, farkında da olmuyorlar. Bu yanılsamalardan biri “zarar göremez oldukları inancı”: Grubun lideri ve diğer üyeler, kararın doğru olduğundan emin”se, alınan karar doğrudur; o halde katılmak gerekir. Şöyle bir yanlış muhakemeye gidilir: Grubun diğer üyeleri ortak bir görüşte birleşmişse, benim farklı olan görüşüm yanlış olmalı. O halde sırf bu sebeple, ortak görüşe ben de katılmalı, oyunbozanlık yapmamalıyım. Sonra, beni gruptan dışlayabilirler de. Dahası, atalarımız ne demiş: Sürüden ayrılanı kurt kapar.

Grup görüşü; siyasette “parti disiplini” kamuflajı altında uygulanır, farklı düşünen cezalandırılır. Dinlerde ise “aforoz, bidat” şeklini alır.

Peki, nasıl uzak durmalı bu tür düşünme hatasından? Rolf Dobelli şu tavsiyede bulunuyor: Bir grup içinde olduğunuzda, duymak istemeyenler olsa da, düşüncenizi çekinmeden söyleyin. En kötü durumda, gruptan dışlanma riskine girersiniz. Eğer siz bir grubun lideri iseniz, bir üyeye “şeytanın avukatı” rolünü verin (Şeytanın avukatı: Her türlü olasılığı, en kötü ihtimalleri düşünüp değerlendirerek düşüncelerini açıkça, çekinmeden söyleyen, ezberbozan) . Kuşkusuz farklı görüşler ileri süren üye, grubun en sevilen üyesi olmayacaktır ama, belki ekipte en önemli, içten içe en çok saygı duyulan kişi olacaktır.

__________________

Bu yazıyı şu kaynaktan faydalanarak kaleme aldım: Rolf Dobelli, Hatasız Düşünme Sanatı - Yapmamanız Gereken 52 Düşünme Hatası, NTV Yayınları, İst., 2013, ss. 10–12 ve 74-76.

Copyright © Prof. Dr. Cihan Dura